Toen eenmaal gekozen was voor het windscherm in zijn huidige vorm, was het nog even de vraag wie het dan kon leveren. “We hebben ook gekeken in China, maar de leveringszekerheid was een probleem en ook eventuele na-leveringen zouden een probleem vormen.” 

5.000 profielen
Uiteindelijk bleek het produceren van het scherm binnen Tata Steel Nederland dus ronduit de beste oplossing. Frank de Vos, die nu ongeveer een half jaar bij SAB-profiel werkt, werd als productmanager verantwoordelijk voor het realiseren van het project. 

“Het is behoorlijk uitdagend voor ons. Meestal kiezen we er voor om een plaat met een rolvormer in zijn eindvorm te krijgen. Nu kon dat niet vanwege de specifieke vorm. Het gaat om 5.000 platen die we nu één keer moeten maken en daarna niet meer. We kunnen niet voor één zo’n opdracht de mallenrolvormcassettes laten maken. Dat zou veel te duur worden. Daarom moesten we een andere oplossing bedenken en dat werd zetten in onze zetterij.” 

Na IJsselstein gaan de profielen naar Uitgeest. Hier worden ze gemonteerd in cassettes. Een deel van de cassettes wordt van afbeeldingen voorzien door het  kunstenaarscollectief Spatzuiver uit Beverwijk. “Het scherm bestaat uit acht verschillende kleuren. Iedere cassette is genummerd en daar is een kleurcode aan gekoppeld. Zo willen we er voor zorgen dat het scherm van een afstand lijkt op een strand met een horizon en een lucht met wolken daarboven. Dat is nog een hele klus om dat in de juiste volgorde af te leveren”, zegt De Vos lachend.  

Innovatie
Zowel de gaten als de vorm van de platen hebben een functie. “De gaten zorgen er voor dat een deel van de wind erdoor en een deel van de wind er overheen gaat. Dat zorgt er voor dat de wind afremt en de stofdeeltjes niet mee kan nemen.” 

Ook de vorm is innovatief. In onderzoeken in een digitale windtunnel bleek dat met de damwandvorm de wind vlakbij het scherm zal gaan wervelen. Deze werveling zorgt er in theorie voor dat eventueel stof dat toch is opgewaaid bij het scherm neerslaat. Zo blijft het op ons terrein en kunnen wij het inzetten in onze processen. Zo gaan wij efficiënter om met de grondstoffen en zal de overlast voor de omgeving verder dalen.” 

“Dit project zorgt er voor mij voor dat ik toch weer met een iets andere blik naar onze fabriek en onze producten ben gaan kijken. We hadden nog nooit een windbreker gemaakt en nu doen we dit project. Misschien blijkt dit wel de basis voor een heel nieuwe business voor ons”, zo besluit De Vos zijn verhaal. 

Verbeterprogramma 
De bouw van het windscherm maakt deel uit van het Roadmap Plus-verbeterprogramma. Dit programma heeft als doel de impact die Tata Steel heeft op de omgeving versneld te verkleinen. Met het programma investeert Tata Steel meer dan € 300 miljoen in maatregelen die zorgen voor minder uitstoot van stoffen, geur, licht en geluid. Andere maatregelen zijn bijvoorbeeld de tertiaire afzuiging bij de Staalfabriek, de smidse kappen bij de Hoogovens en een onstoffings- en DeNOx-installatie bij de Pelletfabriek.

Meer weten?

• Tata Steel Building Systems

Abha, met de deur in huis: hoe meten we?

“Onze metingen verschillen per fabriek en ze zijn bovendien vaak erg complex – zelfs voor de mensen die ervoor hebben geleerd. Alleen al in de lucht zijn er meerdere plekken waar uitstoot is en vaak meten we onder moeilijke omstandigheden. Denk aan hoge temperaturen, grote schoorstenen en ontoegankelijke plekken. Het is geen kwestie van even ergens een meter tegenaan, op een knop drukken en dan heb je een meetwaarde.”

Meten we zelf?

“Waar het kan, meten we zelf met continu meters. Anders werken we met het geaccrediteerde meetbureau van onze afdeling HSSE (Health Safety Security & Environment) of met externe firma’s die eveneens geaccrediteerd zijn zoals Tauw, Element, Witteveen en Bos.”

Wat maakt een bureau geaccrediteerd?

“Als de Raad voor Accreditatie een meetbureau geschikt vindt om metingen uit te voeren, noemen we dat een geaccrediteerd meetbureau. De Raad van Accreditatie toetst niet alleen hoe de metingen zijn uitgevoerd maar ook of de mensen juist opgeleid zijn, wat er met de gegevens wordt gedaan en of er zorgvuldig volgens de normen van de certificering wordt gewerkt. Metingen moeten volgens normen uitgevoerd worden. Wij voeren metingen uit volgens NEN-normen, dat zijn internationaal geldende standaarden. Binnen de NEN-bandbreedte komen wel verschillen voor. Als we niet volgens de criteria van de norm kunnen meten (bijvoorbeeld als we 15 punten goed kunnen meten in plaats van de vereiste 16, red.) moeten we dit duidelijk in het meetrapport melden. Zo blijven we altijd transparant over onze metingen en kunnen ze ook goed beoordeeld worden.”

Als iedereen dezelfde norm hanteert – Tata Steel, de omgevingsdienst en de geaccrediteerde meetbureaus – hoe is het dan mogelijk dat uitslagen van een controle kunnen verschillen?

“Ondanks dat verschillende meetbureau's volgens de norm monsters nemen en laten analyseren, zijn er kleine verschillen in de uitslag mogelijk. Dat zie je ook in ringtesten waaraan alle meetbureaus mee moeten doen. Als het gaat over modelberekeningen is het belangrijk dat iedereen dezelfde uitgangspunten gebruikt, bijvoorbeeld schoorsteenhoogte, temperatuur van rookgassen, etc. Volgens de norm moeten metingen minimaal in drievoud uitgevoerd worden en het kan ook zo zijn dat ze uitgevoerd worden over een langere tijdsduur.”

Bestaat er een norm voor alle metingen?

“Als er nog geen norm bestaat, overleggen we met het bevoegd gezag hoe de meting het beste uitgevoerd kan worden. Bij sommige bronnen kun je de emissie bijvoorbeeld niet direct aan een locatie toekennen (diffuse bron, red.) en moet er soms een speciale meetopstelling gebruikt worden. Dan kan het weken en zelfs maanden duren om een representatief beeld te krijgen. Dat is niet zo een, twee, drie klaar.”

Wat maakt de uitslag representatief?

“Er zijn zoveel factoren die meespelen. Bij een stilstand (als een fabriek stilstaat, red.) mag je niet meten en bij onderhoud ook niet omdat je wilt weten wat er gebeurt in een situatie die overeenkomt met de dagelijkse praktijk. Dan staat je fabriek gewoon aan en wordt er ook geen onderhoud gepleegd. Je hebt meetkennis én proceskennis nodig. Stel dat de norm voorschrijft dat je ergens drie keer moet meten onder representatieve omstandigheden, dan zegt een enkele deelmeting niets. Dat is een momentopname. Of stel dat niet alle deelmetingen volgens de betreffende norm zijn gedaan, dan kun je ook geen uitspraak doen over de meetwaarde . Het heeft geen zin om naar buiten te gaan met een meetwaarde die niet representatief is. Indicatieve metingen zijn metingen om een idee te krijgen over een emissie en de mogelijkheden om die te meten. Maar wie ziet die nuance?”

Is het mogelijk om diffuse emissies te meten?

“Ja, dat is mogelijk maar niet overal. Op sommige locaties is het bijvoorbeeld niet mogelijk om veilig te meten. Voor diffuse metingen zijn we ook afhankelijk van omstandigheden die buiten ons bereik liggen, zoals de weersomstandigheden. In Nederland is Tata Steel een van de weinige bedrijven die diffuse stofmetingen uitvoert. Metingen bij alle diffuse bronnen is op dit moment niet mogelijk.”

Hoe zit dat dan met de doelstellingen van het Roadmap Plus-verbeterprogramma? 

“Wij hebben gigantische resultaten geboekt en doen er nog steeds alles aan om onze doelstellingen te behalen. In sommige gevallen zijn we tot nieuwe inzichten gekomen, zoals bij PAKs. Dan kan een baseline (referentie, red.) verschuiven. Om die reden hebben we het als het aankomt op de uitstoot van PAKs bijvoorbeeld nu alleen nog over de gemeten controleerbare resultaten per fabriek en niet meer over de verminderde uitstoot op het gehele terrein.”

En de zeer zorgwekkende stoffen?

“Als we het hebben over “de ZZS” dan heb je het over meerdere emissiepunten en verschillende soorten die allemaal anders worden gemeten en gerapporteerd. In de ZZS-inventarisatie die om de vijf jaar wordt uitgevoerd, rapporteren we de vergunde en werkelijke gemeten hoeveelheden ZZS. Het e-MVJ (elektronisch milieujaarverslag, red.) gaat uit van de werkelijke waarde. Maar die fluctueren ook van jaar tot jaar door verschillen in de productie.”

Kunnen resultaten achteraf veranderen?

“Als je het hebt over een vermindering van emissies in percentages, gaat dat altijd over verandering ten opzichte van een baseline – dat is het startpunt en vanaf daar kun je verandering melden. Voor PAKs zeiden we in 2019 (bij het opstellen van het Roadmap Plus-verbeterprogramma, red.): ‘Dit is alles wat we nu weten en dit wordt dan ook ons startpunt.’ Gaandeweg kwamen er nieuwe inzichten. Die hebben we wel opgegeven maar in het e-MVJ van dat jaar konden we ze niet meer toevoegen. Toen zijn ze het jaar erop verwerkt waardoor we op papier ineens meer uitstoot leken te hebben maar er werd dus niet ineens meer PAKs uitgestoten. Zoiets verklaart hoe resultaten achteraf kunnen veranderen en waarom het lastig kan zijn om gegevens van verschillende bronnen te vergelijken. Dat moet je zorgvuldig doen om een juist beeld te geven.”

Is het handig om percentages af te geven?

“Wel als je ze aanziet voor wat ze zijn: doelstellingen. En voor de meeste mensen zeggen percentages meer dan absolute aantallen. Voor zover je die überhaupt kunt geven. Want zoals je nu weet, kunnen we lang niet overal gewoon een meter in steken en de cijfers aflezen. Laten we niet vergeten wat we hebben bereikt: substantieel minder uitstoot. Er zijn echt gigantische stappen gemaakt. En nogmaals, we proberen altijd transparant te zijn: we werken samen met de omgevingsdienst en geaccrediteerde bureaus, we leveren onze cijfers aan bij het e-MVJ, en pas als ze geaccepteerd zijn worden ze gebruikt door de overheid.”

Vind je dit leuk? Lees dan ook:

• Ontstoffen en recyclen als nieuwe industry standard
• Monitoren en meten in een notendop
• Zo beoordeelt de omgevingsdienst onze metingen 

De Expertgroep Gezondheid IJmond o.l.v. Marcel Levi heeft ons onlangs geadviseerd om absolute getallen te communiceren. We onderzoeken in hoeverre dat haalbaar is aangezien sommige emissies zich bijvoorbeeld alleen laten berekenen. Wil je op de hoogte blijven? Hou onze site dan in de gaten of volg ons op Facebook en LinkedIn. 

Thomas Mous, projectmanager op de Smidse kappen bij Hoogoven 7

“Bij de Hoogovens maken we ruwijzer uit ijzererts. Als we de oven openboren, komt het ruwijzer eruit. De warme lucht die daarbij vrijkomt, neemt stof mee omhoog. Om dit af te zuigen, hebben we zes afzuigkappen boven het tapgat gehangen. Een slim luchtsysteem zorgt ervoor dat de lucht die dan nog ontsnapt ook weer terugkomt naar beneden. Zo reduceren we de stofuitstoot met nog eens 75%. Er hingen al een paar kappen. We beginnen niet op nul. Wat dit project zo bijzonder maakt? Enerzijds doen we er alles aan om deze kappen zo snel mogelijk te plaatsen om de verspreiding van stof tegen te gaan, anderzijds worden ze overbodig zodra onze Groen Staal-route in place is."

Marina Goense, voormalig productiechef bij de Staalfabriek

“In de Staalfabriek wordt van ruwijzer staal gemaakt. Bij dit proces komt stof vrij. Om dat af te vangen had de Staalfabriek al twee afzuiginstallaties. Nu is er een nieuwe afzuiginstallatie bij gekomen. Deze zuigt stof af dat de fabriek via het dak verlaat. Het is eigenlijk grote een afzuigkap, van wel 100 meter lang. Tijdens de ontwikkeling liep het productieproces gewoon door: de draagconstructie moest dwars door het dak. Het was uitdagend en ik kan niet vaak genoeg zeggen hoe trots ik ben op het team. Maar we hebben weer een mooie stap gezet. Deze derde installatie zuigt namelijk nog eens 50% extra stof af.”

Vincent Waanders is overall projectmanager op het rookgasreiniging project bij de Pelletfabriek

“De ontstoffingsinstallatie bij de Pelletfabriek bestaat uit 6000 filterzakken van ieder 10 meter lang. Dat is 60 km aan filterdoek die de rookgassen reinigen. Onlangs hebben we de hot connectie gemaakt. Dat betekent dat de grote leiding van de ontstoffingsinstallatie (140 meter lang en een doorsnede van 6 meter, red.) is aangesloten op de Pelletfabriek. De rookgassen stromen nu door het filter. Dit zorgt ervoor dat we in 2024 circa 80% minder stof en zware metalen uitstoten bij de Pelletfabriek.”

De tertaire afzuiging, de ontstoffingsinstallatie en de smidse kappen zijn onderdeel van de vele maatregelen die we nemen om de uitstoot van stof te voorkomen. De maatregelen zijn onderdeel van ons verbeterprogramma Roadmap Plus. Meer weten? Bekijk onze interactieve kaart.    

In de huidige opstelling worden de rookgassen van de Pelletfabriek nog gewassen door de fluorwassers, de zes bekende schoorstenen van deze fabriek. Met de komst van de nieuwe milieu-installatie worden de rookgassen die vrijkomen bij de productie van pellets, door een speciale leiding getransporteerd naar de nieuwe ontstoffingsinstallatie. Deze leiding is in totaal 140 meter lang en krijgt een doorsnede van 6 meter. Dat is vergelijkbaar met de doorsnede van een tunnelbuis van de Noord-Zuidlijn tunnel in Amsterdam. 

De ontstoffingsinstallatie zelf bestaat uit ruim 6000 filterzakken, bij elkaar ruim 60 km lang, die de rookgassen vervolgens reinigen zodat de uitstoot van stof en zware metalen zoals lood bij de Pelletfabriek met circa 80 procent afneemt. Deze is 30 meter hoog en bestaat uit meer dan 6.000 filterzakken van elk 10 meter lang. Omgerekend is deze totale lengte vergelijkbaar met een autorit van Beverwijk naar Den Haag. 

Voor de uitstoot van lood is de milieu-installatie een belangrijke volgende stap. De afgelopen jaren is de uitstoot van lood vanaf het terrein al met circa 95 procent verminderd, met name door de doekfilterinstallaties bij de Sinterfabriek. 

Met de realisatie van de ontstoffingsinstallatie in 2023 wordt een aanzienlijk deel van de resterende emissies verminderd. Ook werken we hard door aan de bouw van extra afzuiginstallaties bij de Staalfabriek en de Hoogovens. 

Door de combinatie van deze maatregelen uit het Roadmap Plus-programma zal de totale looduitstoot van het terrein met circa 70 procent verminderen, die van zware metalen met ongeveer 55% en fijn stof met circa 35%. 

Vervolgens zal in 2025 het tweede onderdeel van de milieu-installatie, de DeNOx-installatie, in bedrijf worden genomen. Met deze installatie gaan we de uitstoot van stikstofoxiden bij de Pelletfabriek met circa 80 procent verminderen. Hiervoor gebruiken we een nieuwe technologie die nog niet elders in de staalindustrie op deze schaal is toegepast.  

Een onderdeel van de rookgasleiding arriveert voor de nieuwe milieu-installatie, deze heeft een diameter van ongeveer 6 meter. Overspanning van 70 m en geïnstalleerd op een hoogte van circa 50 meter. Voor de rookgasleiding is ongeveer 1000 ton plaatconstructie gebruikt en nog eens 400 ton staal voor de ondersteunende staalconstructies.  

* De genoemde resultaten zijn beoogde afnames. Meerdere metingen zijn nodig om deze verwachte afnames te kunnen toetsen. Deze metingen zullen ook in 2024 plaatsvinden. Dit betekent dat wij de verwachte resultaten in 2024 kunnen verifiëren. 

Meer informatie 

• Maatregelen die wij nemen om de uitstoot van stof en zware metalen verder te verminderen
• Meer informatie over het programma Roadmap Plus 

De 50%-reductie betreft drie bronnen die veel PAK-stoffen uitstootten (de Hulpstoffenfabriek, Koudbandwalserij en Sinterfabriek). De uitstoot van PAK-stoffen is bij die drie fabrieken met meer dan 50% afgenomen in 2022 ten opzichte van 2019. 

Meer informatie: 

• Tata Steel en  PAK-stoffen
• Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied

“We willen de leefomgeving verbeteren. Met concrete maatregelen en tastbare resultaten, maar we zijn nog niet waar we wezen willen,” zegt Hans van den Berg, CEO van Tata Steel Nederland. “Naast het Groen Staal-plan investeren we met het Roadmap Plus-verbeterprogramma honderden miljoenen in ons bedrijf om de uitstoot vandaag de dag al verder te verminderen. Hiermee leveren we inspanningen die regelmatig boven de wettelijke taak uit gaan en laten we zien dat we de ongerustheid van omwonenden serieus nemen. Er zullen altijd zaken zijn die beter kunnen en waarvan we moeten leren. Dat is ook wat omwonenden en andere belanghebbenden ons de afgelopen weken terug hebben gegeven tijdens de participatiebijeenkomsten. Deze feedback helpt ons om de lat hoger te leggen. 

De uitstoot van vrijwel alle te meten stoffen neemt af 
De luchtkwaliteit in de IJmond voldoet ruimschoots aan de geldende Europese normen. Met het Roadmap Plus-verbeterprogramma draagt Tata Steel bij aan het verder minderen van de uitstoot en het verder verbeteren van de luchtkwaliteit in de IJmond. 

De uitstoot van PAK-stoffen door het staalbedrijf is met 50% afgenomen sinds 2019. Dit is gemeten door onafhankelijke meetbureaus en ook de conclusie van die 50% is vervolgens door een extern milieuadviesbureau geverifieerd. 
Uit onderzoek naar de luchtkwaliteit in de IJmond¹⁾ blijkt dat de concentratie Benzo-a-Pyreen als zogenoemde gidsstof van PAK-stoffen in de lucht bij Wijk aan Zee – het meest belaste gebied in de IJmond – inmiddels ongeveer een factor zeven zit onder de zogenoemde MTR-richtlijn²⁾ van het RIVM. 

Hoewel nog niet alle maatregelen uit het Roadmap Plus-verbeterprogramma gerealiseerd zijn, heeft Tata Steel op het gebied van fijn stof (PM10) op dit moment al een grote afname bereikt. De stofuitstoot van het bedrijf draagt circa 20-25% bij aan de PM10-concentratie in de IJmond. Doordat de stofuitstoot steeds verder afneemt, zal de bijdrage aan de PM10-concentratie in de directe omgeving ook afnemen. Hoeveel dit precies zal zijn, moet nog door metingen en berekeningen worden vastgesteld. De PM2.5-emissies van Tata Steel dragen nauwelijks bij aan de PM2.5-concentratie in de IJmond. 
Uit onderzoek naar de luchtkwaliteit in de IJmond¹⁾ blijkt dat op dit moment ruim voldaan wordt aan de Europese normen voor de jaargemiddelden PM10- en PM2.5-concentratie. In Wijk aan Zee ligt deze vlak boven de WHO-advieswaarde (2005). 

Tata Steel’s uitstoot van lood neemt af. Een verdere forse afname wordt verwacht zodra de ontstoffingsinstallatie bij de Pelletfabriek in bedrijf is. Ook worden dit jaar naar verwachting een extra milieu-installatie bij de Staalfabriek en extra afzuigkappen bij de Hoogovens gerealiseerd. Hiermee zal de uitstoot van lood met circa 70% afnemen (ten opzichte van 2019). 
Uit onderzoek naar de luchtkwaliteit in de IJmond¹⁾ blijkt dat de concentratie lood in de lucht ongeveer een factor 50 lager is dan de luchtkwaliteitsnorm. Wel blijft de concentratie sinds 2012 relatief stabiel. 

Tata Steel stoot 1% van de elementaire stikstofverbindingen in Nederland uit en het RIVM heeft doorgerekend dat het bedrijf verantwoordelijk is voor 0,12% van de totale stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuur in Nederland, oftewel de Natura 2000-gebieden.³⁾ 
De stikstofuitstoot van het bedrijf is hoog. Dat is met name stikstofmonoxide (NO) en niet stikstofdioxide (NO2). NO is beperkt van invloed op de gezondheid, herhaalde blootstelling aan een te hoge concentratie NO2 kan invloed hebben op de gezondheid. Daardoor is de concentratie van NO2 in de lucht een belangrijke component voor de luchtkwaliteit. 
Met het Roadmap Plus-verbeterprogramma is tot nu toe de uitstoot van stikstof beperkt afgenomen. Dit komt doordat het grootste project – de oplevering van de DeNOx-installatie bij de Pelletfabriek – in 2025 in bedrijf wordt genomen. Hiermee vermindert de uitstoot van stikstofoxiden naar verwachting met zo’n 30%. Dit zal een positief effect hebben op de stikstofdepositie in de nabijgelegen Natura 2000-gebieden, en daarmee ook op de biodiversiteit, en nauwelijks op de luchtkwaliteit (NO2). 
Uit onderzoek naar de luchtkwaliteit in de IJmond¹⁾ blijkt dat de lucht in de IJmond voldoet aan de Europese NO2-normen. 

Analyses tonen aan dat het aandeel slakstof in de omgeving structureel is afgenomen. Wij willen de (slak)stofneerslag in Wijk aan Zee die afkomstig van bronnen van ons terrein verminderen met ongeveer 65%. Dit gaan wij doen door onder meer het plaatsen van een groot windscherm rondom de opslagen en het verminderen van stofverwaaiing bij de bunkers van de Hoogovens en de aanvoerroute hiernaartoe. 
Tata Steel is in december 2021 gestart met het tweewekelijks meten van stofneerslag (stofdepositie) op verschillende plekken in de woonomgeving. Op dezelfde manier als het RIVM en in samenwerking met TNO. Door geavanceerde technieken kan het bedrijf mogelijke bronnen van het aangetroffen stof duiden. Op deze manier krijgen wij een steeds beter beeld van de neerslag van verschillende stofbronnen. Het duiden van stofbronnen in de IJmond wordt tot dusver alleen door Tata Steel gedaan. 
Met inmiddels een heel kalenderjaar aan metingen is duidelijk dat er heel veel fluctuatie in stofdepositie is en dat er lang gemeten moet worden om structurele veranderingen te kunnen zien. We blijven daarom stofdepositie monitoren zodat we ook steeds meer inzicht krijgen in de effectiviteit van genomen maatregelen om de uitstoot en impact op de leefomgeving te verminderen. 

Significant minder uitstoot door Groen Staal-route 
In zijn vergroeningsplan richt Tata Steel zich op een toekomst waarin het groen staal gaat maken. Dit betekent dat het staalbedrijf zo snel als mogelijk overschakelt naar een totaal andere staalproductie en neemt het afscheid van kolen, zijn hoogovens en zijn kooks- en gasfabrieken. Met de overgang naar een groene staalproductie bouwt Tata Steel mee aan de Nederlandse industrie en economie van de toekomst. 

Tata Steel heeft zich gecommitteerd aan CO2-neutrale staalproductie in 2045. Met het Groen Staal-plan daalt de CO2-uitstoot van het bedrijf in twee stappen al met 75% rond 2035. De uitstoot van zware metalen, PAK’s, stikstof en fijnstof neemt af met 40%-85% door het in 2021 gestarte project om de uitstoot van geur, stof en geluid terug te dringen (het Roadmap Plus-verbeterprogramma) én de productie van groen staal (het Groen Staal-project). 


Geïnteresseerd in hoe de concentratie van stoffen in de IJmond zich verhouden tot bijvoorbeeld Duisburg-Walsum (Duitsland) en Gent (België)? Bekijk dan de detailinformatie via de pagina ‘Uitstoot en luchtkwaliteit’ op onze website. 

¹⁾ GGD Amsterdam, Datarapport Luchtkwaliteit IJmond 2021, mei 2022 
²⁾ Het Maximaal Toelaatbaar Risiconiveau (MTR) is de concentratie van een stof in water, sediment, bodem of lucht waar beneden geen negatief effect is te verwachten. Voor oppervlaktewater worden er tegenwoordig geen MTR-waarden meer afgeleid. Hiervoor wordt de term milieukwaliteitsnorm (MKN) gebruikt. 
³⁾ RIVM, Bijdrage aan de stikstofdepositie in de natuur vanuit de industrie, het verkeer en de consumenten, november 2021