“Als moeder blijf je hopen dat je kind ooit terugkeert”
Het gestamp van soldatenlaarzen wanneer je harde geluiden hoort. Het gevoel te worden vervolgd nog jaren na oorlogstijd. Een zoektocht naar een zoon tegen beter weten in. Het verlies van Antoon Molenaar laat een leegte achter in het gezin, maar zorgt ook voor een diep trauma. Zus Henny, die pas twee jaar is als Antoon tijdens de razzia in april 1944 wordt gearresteerd, vertelt samen met haar man Joisain Ninaber over de impact van het verlies van Antoon op het gezin.
De 18-jarige Antoon Molenaar werkt in 1944 als administratief medewerker voor uitgifte van de legitimatiebewijzen op de sociale afdeling bij Hoogovens. Op zondag 16 april is hij thuis, samen met zijn zeven jongere broers en zussen. Vader en moeder zijn in de kerk wanneer zus Nel (zeventien jaar) op commando van de Duitse soldaten, de deur opent. De soldaten zijn op zoek naar Antoon die met veel kabaal en geschreeuw van zijn bed wordt gelicht. Snel drukt hij nog een kus op het hoofd van de kleine Henny, waarna hij wordt meegenomen.
Wanneer vader en moeder thuiskomen, wordt zoon Bertus nog op pad gestuurd om Antoon wat brood te brengen. Hij wordt met de kolf van het geweer van een van de soldaten weggeslagen. Bertus is het gezinslid dat Antoon als laatste in leven ziet. Er volgt nog een bericht in mei van Antoon, geschreven op toiletpapier dat uit het kamp was gesmokkeld. Daarin bedankt Antoon zijn ouders voor het pakketje dat hij via het Rode Kruis voor zijn verjaardag van ze heeft gekregen. Daarna blijft het stil. Op 4 december 1944 overlijdt de 19-jarige Antoon door uitputting en ziekte in kamp Ammendorf.
Vooruitkijken en doorgaan
“Ik was pas twee jaar toen Antoon mee werd genomen, dus ik herinner me niets meer van die dag”, vertelt Henny. “Wel voelde ik, hoewel ik nog jong was, jaren na de oorlog dat er spanning was in huis. Er hing een grote foto van Antoon aan de muur, een soort schilderij, in de woonkamer. Toch werd er niet over hem gesproken. Mijn vader werkte zich rot om het gezin te onderhouden. Mijn moeder was heel actief in het verenigingsleven. Vluchtgedrag denk ik, van beiden. Want ook al hadden ze intern wel verdriet, ze waren bikkelhard. Ook wij kregen dat mee. We moesten door en vooruitkijken. Ik denk dat het tekenend was voor die tijd. Er was geen tijd om te rouwen, de oorlog moest zo snel mogelijk worden vergeten.”
Met een foto naar een helderziende
Toch bleef moeder tegen beter weten in hopen dat Antoon nog in leven was. Henny: “Ze sprak met andere moeders van jongens die wél waren teruggekomen. Misschien was er wel een vergissing gemaakt en was Antoon nog in leven. Dat kon toch? Ze hield altijd een sprankje hoop. Ik ben in opdracht van mijn moeder op mijn 12e zelfs nog met een foto van Antoon naar een helderziende geweest. Moet je nagaan; tien jaar later. Maar als ik erover nadenk snap ik haar wel; je wilt als moeder niet accepteren dat je kind niet meer terugkomt.”
Een trauma van de oorlog
Niet alleen moeder, ook oudste zus Nel bleef zelfs jaren later last houden van de oorlog. Joisain: “Bij harde geluiden hoorde zij weer de soldatenlaarzen en de Duitse stemmen. En jongste broer Jaap, die naar Amerika emigreerde, had soms slechte periodes waarin hij verward was en dacht te worden vervolgd. Bovendien denk ik dat het geen toeval was dat vader Ko op 16 april overleed, precies 43 jaar nadat zijn zoon tijdens de razzia uit het gezin was weggerukt.”
4 mei; een dag van stilte
Antoon werd in eerste instantie begraven in Duitsland, op de Getrauden Friedhof. In 1948 werd hij herbegraven in Bloemendaal en in 1971 werd de urn bijgeplaatst op het Ereveld in Loenen. “Wij gingen elk jaar naar de herdenking, óf bij Hoogovens óf in Loenen. ’s Avonds keken mijn ouders de dodenherdenking op de televisie. Wat ik me er vooral van herinner is dat we als kinderen geen woord mochten zeggen de hele avond. Daardoor voelde 4 mei als een heel zware dag.”
Een eerbetoon aan Antoon
Dit jaar zal Joisain namens de familie bij de jaarlijkse herdenking bij Tata Steel spreken over zijn zwager. Joisain: “Ik vind het mooi dat ik Antoon op deze manier kan eren. Het is belangrijk dat we dit blijven doen.” Henny sluit zich aan bij de woorden van haar man en kijkt uit naar het weerzien met haar neven en nichten: “Ik ben van de broers en zussen de enige die nog leeft, er is niemand meer. Dat mijn neefjes en nichtjes dit jaar bij de herdenking zijn, vind ik daarom bijzonder mooi. Ik hoop dat de herdenking een belangrijke plek blijft houden in de generaties na ons.”
Tachtig jaar herdenken
Antoon Molenaar is een van de 69 Hoogovens medewerkers die tijdens deze oorlog om het leven komt. Omdat het tachtig jaar geleden is dat Nederland werd bevrijd, zal er dit jaar in het bijzonder stil worden gestaan bij de omgekomen 69 Hoogoven medewerkers. Om hen niet te laten vergeten heeft Tata Steel een boek gemaakt: ‘Het verhaal achter 69 namen’. Alle 69 slachtoffers zijn in het boek genoemd en beschreven in een speciaal portret. Deze portretten worden gecombineerd met indringende interviews met nabestaanden, artikelen over de bombardementen op Hoogovens en over de razzia in april 1944.
Dit jaar is er ook een expositie in het Hoogovenmuseum, te bezoeken tot 11 mei. In het museum is vanaf 4 mei ook het boek ‘Het verhaal achter 69 namen’ te koop.